Coronaviridae ailesinin
Orthocoronavirinae alt ailesinde, alfakoronavirüsler, deltakoronovirüsler, gamakoronovirüsler
ve betakoronovirisler olmak üzere 4 ayrı genusu (cins) bulunmaktadır.
Bunlardan Alfakoronavirüsler;
insan, yarasa, domuz, kedi ve köpekleri enfekte eden 17 ayrı virüs türünü
içermektedir. Deltakoronavirüsler; yaban ördeği, bülbül, gece balıkçılı, saz
tavuğu ve ispinoz gibi kuş türlerini enfekte eden toplam 7 virüs türünü içerir.
Gamakoronavirüsler; kanatlılar ve balinayı enfekte eden 2 ayrı virüs türünü
içerir. Tavuklarda infeksiyöz bronşitise neden olan bir enfeksiyondur.
Son yirmi yılda 2002’de
SARS-CoV, 2012de MERS-CoV ve 2019’da SARS-CoV-2 salgını ortaya çıkmıştır. MERS’in
tek hörgüçlü develerden insanlara, SARS’ın ise misk kedileri veya yarasadan insanlara
geçtiği bildirilmiştir.
Son paylaşılan
bilimsel yayınlar incelendiğinde bir yarasa koronavirüsü ile SARS COV-2’nin %96
oranında benzerlik gösterse de COVID-19 yayılımında veya kökeninde hangi
hayvanların rolü olduğu netlik kazanmamıştır. Bu nedenle diğer hayvanlarda
tespit edilen koronavirüslerle genetik analizler yapıldıkça tahmini köken
belirlenebilir.
COVID-19 salgını
konusunda bilgi kirliliğini önlemek amacıyla bazı konuların belirtilmesinde
fayda bulunmaktadır. Coronavirüsler birçok canlı türünü enfekte edebilmektedir.
Coronavirüslerin sadece bazı türleri hem insanlarda hem de hayvanlarda hastalık
yapar iken, birçok türü sadece hayvanlarda hastalığa neden olmaktadır. Örneğin
sığır coronavirüsleri (Bovine coronavirus) sadece sığırlarda, kedi
koronavirüsler (Feline Coronavirus-FIP),
köpek koronavirüsleri (Canine coronavirus), tavuklarda infeksiyöz
bronşitise neden olan diğer bir koronavirüstür ve sadece belirtilen bu
canlılarda hastalık yapmaktadır.
Bu virüslerin
hepsinin de kendine özgü bir bulaşma döngüsü ve konakçı spektrumu
bulunmaktadır. Bu nedenle de bir bilgi kirliliği oluşmaktadır. Evcil
hayvanlarda çok uzun yıllardır görülen bu koronavirüslerin insanlarda neden
olduğu bir salgın bulunmamaktadır.
Dünya Hayvan
Sağlık Örgütü (OIE) tarafından paylaşılan bilgilerde, evcil hayvanlardaki durum
şu şekilde anlatılmaktadır. Hong Kong’ta, 26 Şubat tarihinde COVID-19 pozitif
bir insanın evinde bulunan 17 yaşındaki bir köpekte SARS-COV-2 tespit
edilmiştir. Elde edilen veriler ışığında, uzmanlar tarafından bulaşmanın hayvan
sahibinden köpeğe doğru olduğu yorumlanmıştır. Köpek ise hiçbir klinik belirti
göstermemiştir. Hastalığın yayılmasında köpeklerin bir rol oynadığına veya
köpeklerin bu hastalığa yakalandıklarına dair hiç bir kanıt yoktur. Farklı
hayvanların virüs ile hastalanıp hastalanmayacağı ve mekanizmasının
anlaşılabilmesi için daha fazla çalışmanın yapılmasına ihtiyaç vardır.
COVID-19
yayılmasının sebebi insandan insana bulaşmadır. Şimdiye kadar, evcil
hayvanların hastalığı yayabileceğine dair bir kanıt bulunmamıştır.
Hayvanlara
dokunurken, bakımları yapılırken temel hijyen ve biyogüvenlik kurallarına her
zaman uyulmalıdır. Bu kurallar; hayvanlara yaklaşmadan önce veya sonra ve
hayvanların yemlerine, eşyalarına dokunmadan önce ve sonra ellerin yıkanmasını
ve çok yakın temastan kaçınmayı içerir. Bu kurallar sadece bu salgına özel
olmayıp hayvanların ve insanların sağlığının korunması için her zaman
uygulanması önemlidir.
COVID-19 hastası
olan ya da tıbbi gözetim altında bulunan kişiler, evcil hayvanlarıyla yakın
temastan mümkün olduğunca kaçınmalı ve başka biri hayvanlarla ilgilenmelidir.
Eğer hasta kişiler kendi hayvanlarıyla ilgilenmek zorundaysa belirtilen
biyogüvenlik ve hijyen kurallarına uymalı ve mümkünse maske takmalıdır.
COVID-19’un
hayvandan hayvana bulaşması ile ilgili bir kanıt olmamasına rağmen COVID-19
yönünden pozitif bulunan hayvanların diğer hayvanlardan uzak tutulması
yapılabilecek en iyi uygulamadır. Belirtilen bu paylaşımlar Dünya Hayvan Sağlık
Örgütü tarafından yapılmıştır.
Yeni ve yeniden
ortaya çıkan hastalıkların daha çok hayvan kaynaklı olduğu görülmektedir. Yaban
hayatında yapılan araştırmalar arttıkça elde edilecek veriler ile ileride olası
insan ve hayvan salgınlarına neden olabilecek virüslerin erken tespiti
sağlanabilecektir. Örnek vermek gerekirse SARS, MERS gibi koronavirüs
enfeksiyonları, Ebola, Marburg, Lassa Fever, Kırım Kongo Kanamalı Ateşi, Kuduz,
Zika virüsü ve Batı Nil virüsü gibi dünyada insan sağlığını çok ciddi şekilde
etkileyen viral hastalıkların yaban hayatı ve/veya hayvan ile ilişkili olduğu
görülmektedir. Bunun dışında Şarbon, Tüberküloz gibi birçok bakteriyel ve
birçok paraziter zoonotik hastalıklar insanları etkileyerek toplumda korku ve
paniğe neden olmaktadır.
COVID-19’un
kaynağının hayvanlar olduğu düşünülse de hastalığın nereden ortaya çıktığı
kesin olarak tespit edilebilmiş değildir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Avrupa
Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), Amerika Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) ve diğer
uluslararası kuruluşlara göre henüz COVID-19 salgınının gıdalarla bulaştığına
dair herhangi bir bilimsel delil yoktur. Ayrıca COVID-19 ile benzer hastalıklar
olan SARS ve MERS’te de gıda kaynaklı bildirilmiş bir vakaya rastlanmamıştır.
Ancak virüsün yüzeylerde ve cisimlerde uzun bir süre canlı kalabildiği ve bu
cisimlere temas eden kişilere bulaşabildiği bilinmektedir. Genel olarak,
koronavirüsler -20°Cde donmuş ortamlarda iki yıla kadar enfeksiyöz
karakterlerini koruyabilmektedir. SARS-CoV ve MERS-CoV üzerinde yapılan çalışmalar,
bu virüslerin sıcaklık, nem gibi parametrelerin kombinasyonuna bağlı olarak
günlerce farklı yüzeylerde kalabileceğini göstermiştir. Bu noktada gıdaları da
bir cisim gibi düşünmek mümkündür. Bu nedenle COVID-19’un bulaşmasının
önlenmesi için genel gıda hijyeni tedbirlerine uyulması tavsiye edilmektedir.
Bu noktada açıkta satılan gıdaların toz-toprak, kirli yüzeyler veya kişilerce
teması engellenmelidir. Öncelikle hastalık belirtisi gösteren personelin gıda
işletmelerine girişi sınırlandırılmalıdır. Başta hayvansal gıdalar olmak üzere
gıda işletmelerinde çalışanların el temizliği ve hijyenine dikkat etmeleri
gerekmektedir. Koronavirüsler pişirme sıcaklıklarına (70°C) duyarlıdır.
Dolayısıyla hayvansal gıdaların iyice pişirildikten sonra tüketilmesi önerilmektedir.
Ayrıca çiğ tüketilecek gıdalar ile pişirildikten sonra tüketilecek gıdaların
birbirine temas ettirilmemesi çapraz bulaşmaların önlenmesi açısından önem
taşımaktadır. Gıda işletmelerinin özellikle sıklıkla temas edilen yüzeylerinin
düzenli olarak temizlenmesi COVID-19’udan korunma tedbirleri arasında yer
almaktadır.
Hayvandan insana
geçen zoonotik hastalıklarla mücadele amacıyla dünyada “Tek Sağlık” konsepti
ortaya çıkmıştır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (OIE),
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından “Tek Sağlık” konsepti
adı altında insanlar, hayvanlar ve çevre için sağlık hizmetlerinin her alanında
disiplinlerarası işbirliklerini ve iletişimi genişletmek için dünya çapında bir
strateji oluşturulmuştur. Ayrıca, ortak ve hızlı hareket edilmesi, etkin
kararların verilmesi için çalışma komiteleri de kurulmuştur. Son olarak bu üçlü
yapı tarafından “Üçlü Zoonoz Kılavuzu” (TZG) oluşturulmuştur. Bu kılavuzda
sunulan Tek Sağlık yaklaşımının kullanılması, ülkelerin sınırlı kaynaklardan en
iyi şekilde yararlanmasına yardımcı olmakta ve küçük üreticilerin geçim
kaynakları, zayıf beslenme, ticaret ve turizmin kısıtlanması gibi dolaylı
toplumsal kayıpları azaltabilmektedir. Ülkelerin bu kılavuzu kullanarak; çok
sektörlü, Tek Sağlık koordinasyon mekanizmaları, stratejik planlama ve acil
durum hazırlığı, gözetim ve bilgi paylaşımı, eşgüdümlü soruşturma ve yanıt,
zoonotik hastalık tehditleri için ortak risk değerlendirmesi, risk azaltma,
risk iletişimi ve topluluk katılımı, işgücü geliştirme konularında ulusal
kapasitelerini arttırabilecekleri kılavuzda belirtilmiştir. Tek Sağlık
yaklaşımları ile sektörler ve disiplinler arasında birlikte çalışarak insan ve
hayvan hayatları kurtarılır, geçim kaynakları sağlanır ve küresel sağlık
sistemlerimiz sürdürülebilir bir şekilde iyileştirilebilir.
Koruyucu hekimlik,
veteriner hekimlerin en önemli hizmetlerinden biri olup, hastalıkların hayvanlara
ve insanlara gelmeden önce gerekli önlemlerin alınmasını sağlamaktadır.
Yine yaban
hayvanı ticaretinin yasaklanması hem yaban hayatının korunmasında hem de
hastalıkların yayılımının önlenmesinde etkili olacaktır.
Ülkemizin,
COVID-19 salgınında verdiği kararlar bu işi ne kadar ciddiye alınması
gerektiğini göstermektedir. Salgının, ülkemizde yayılmadan gerekli önlemlerin
aktif hale getirilmesi olası bulaşma riskini düşürmüştür. Veteriner Hekimlerin
viral hastalıkların teşhisi, epidemiyolojisi ve karantina önlemleri konusunda
çok büyük tecrübeleri bulunmaktadır. Veteriner Hekimler, Zoonotik hastalıklar
konusunda hayvanlarda yaptıkları çalışmalar ile sağlık camiasına ışık tutup
erken uyarı yaparak önlemlerin alınmasını sağlamaktadır. Buna geçmişte viral bir
pandemi olan sığır vebası örnek gösterilebilir. Bu hastalıkla, daha dünyada yok
iken yerli aşısı üretilerek mücadelesinde başarılı olunmuş ve hastalık,
ülkemizde ve tüm dünyada eradike edilmiştir.
Ülkemizde
veteriner hekimler tarafından Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüleri’nde
hayvanlar için viral ve bakteriyel aşılar üretilmekte, yapılan çalışmalar
uluslararası standartlara uygun olarak gerçekleştirilmektedir. Hayvanlarda
tespit edilen bu yeni virüsün bulunmasında veteriner hekimlerin çok büyük
katkıları bulunduğundan tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de tecrübelerine
ihtiyaç bulunmaktadır. İleride ülkemizde ve dünyada ortaya çıkacak zoonotik
hastalıkların yayılımının erken safhada önlenmesi, gerekli hazırlıkların
önceden ve hızlı bir şekilde yapılması için beşeri tıp hekimleri ve veteriner
hekimlerin içinde olduğu bir yapının oluşturulmasına ihtiyaç olduğu bir kez daha ortaya çıkmıştır. Başarılı ve
hedeflenen “Tek Sağlık” uygulamaları için, gerek Sağlık Bakanlığı, gerekse Tarım
ve Orman Bakanlığı bünyesinde yeni bir yapılanma zorunlu hale gelmiştir. Bunun
için Sağlık Bakanlığında acilen Veteriner Halk Sağlığı Başkanlığı kurulmalıdır.
Sağlık bilimleri alanında yüksek lisans diploması ile mezun olan veteriner hekimlerin modern dünyada olduğu gibi istihdam edilmeleri zoonoz karakterli salgınların takibi, kontrol ve önlenmesinde oldukça önemlidir.
Hayvan sağlığı,
Hayvan Refahı, Veteriner Halk Sağlığı, Çevre Sağlığı, Gıda Güvenliği, Sınır
Aşan Hastalıklar ve Biyogüvenlik gibi konularda etkin, yetki ve sorumluluk
kargaşası yaşanmayan, bütüncül, motivasyonu yüksek gelişmiş ülkelerde olduğu
gibi uluslararası sözleşmelere, kurallara ve kabullere uygun Veteriner Hekimlik
Otoritesinin yani Veteriner İşleri Genel Müdürlüğü’nün Tarım ve Orman Bakanlığı
bünyesinde oluşturulması kaçınılmaz hale gelmiştir.
Ayrıca Büyükşehir belediyelerinde Veteriner İşleri Daire Başkanlıkları, diğer illerde Veteriner İşleri Müdürlüklerinin ihdas edilmesi gerekmektedir.
Kamuoyuna saygıyla
duyurulur.